Vísbendingar eru um að Íslendingar séu að henda minna af rusli, bætt flokkun sé að skila árangri og að urðunarmarkmið fyrir árið 2035 sé innan seilingar. Magn þess sem við hendum getur hins vegar verið mjög breytilegt milli ára, aðallega vegna úrgangsstraums frá mannvirkjagerð, og endurvinnsluhlutfall heimilisúrgangs tók jákvætt stökk milli ára.
Í þessari grein munum við skoða hvernig Íslendingar stóðu sig í úrgangsmálum árið 2024 og hvaða breytingar hafa orðið miðað við fyrri ár.
Heimilisúrgangur – jákvæðar breytingar
Heimilisúrgangur (e. municipal waste) er sá úrgangur sem fellur til á heimilum. Svipaður úrgangur sem fellur til í atvinnulífinu telst einnig til heimilisúrgangs. Úrgangsflokkar heimilisúrgangs1 eru 13 talsins og taka á öllu frá umbúðum, pappír og viðarúrgangi til garðúrgangs, raftækja og blandaðs heimilisúrgangs.
Magn heimilisúrgangs lækkar þó fjöldi íbúa hækkar. Það gefur vísbendingu um að efnisnotkun sé að minnka.
| Ártal | Magn (þúsund tonn) | Fjöldi íbúa á Íslandi | Meðaltal (kg/íbúa) |
| 2024 | 216,8 tonn | 383.726 | 565 kg |
| 2023 | 223,5 tonn | 375.218 | 596 kg |
| 2022 | 222,6 tonn | 364.917 | 610 kg |
Með lækkandi magni og hækkandi íbúafjölda, þá lækkar magnið á hvern íbúa niður í 565 kg árið 2024, en var 596 kg árið 2023. Árið 2024 var því hver einstaklingur að henda rusli sem nemur:
- Einum og hálfum hesti
- 10 fullorðnum kindum
- 113 matarinnkaupapokum (ef hver poki er 5kg)
- 565 fullum mjólkurfernum
565 kg á ári er rúmlega 1,5 kg á dag, en það er eins og að henda 10 pylsum með öllu á hverjum degi í heilt ár.
Árangur af söfnun matarúrgangs
Sérstök söfnun lífúrgangs var sett í lög í ársbyrjun 2023 og hefur tekið tíma að innleiða að fullu. Árið 2023 var ekki mikil breyting á blönduðum heimilisúrgangi né matarúrgangi. Nú sést bersýnilegur árangur í þeim flokkum sem skilar sér í bættri endurvinnslu. Lítum á eftirfarandi tölur og breytingar milli ára:
| 2023 | 2024 | Breyting milli ára | |
| Blandaður heimilisúrgangur | 121 þús. tonn (54,2%) | 96 þús. tonn (44,4%) | 20,5% lækkun |
| Matarúrgangur | 7,9 þús. tonn (3,5%) | 23,2 þús. tonn (10,7%) | 192,6% hækkun |
| Urðun heimilisúrgangs | 62,3 þús. tonn (27,9%) | 22,3 þús. tonn (10,3%) | 64,2% lækkun |
| Jarðgerð heimilisúrgangs | 5,6 þús. tonn (2,5%) | 25,5 þús. tonn (11,8%) | 351,8% hækkun |
| Endurvinnsla heimilisúrgangs | 70 þús. tonn (31%) | 97,4 þús. tonn (44,9%) | 39,2% hækkun |
| Förgun heimilisúrgangs | 68,8 þús. tonn (31%) | 27,9 þús. tonn (12,9%) | 59,4% lækkun |
Samdráttur um rúm 20 þúsund tonn í blönduðum heimilisúrgangi og svipuð aukning í söfnun matarúrgangs staðfestir að sérstök söfnun lífúrgangs er að skila árangri. Þetta hefur umstalsverða breytingu í för með sér, skoðum það betur:
- Jarðgerð eykst. Matarúrgangur og annar lífúrgangur er tilvalinn til jarðgerðar. Jarðgerð er tegund endurvinnslu þar sem úrgangurinn fær nýtt hlutverk í hringrásarhagkerfinu. Það er því mjög jákvætt að magn jarðgerðar hækki.
- Urðun minnkar sem er ein helsta endastöð blandaðs heimilisúrgangs. Það er jákvætt á margvíslega vegu. Urðun er versta mögulega endastöð úrgangs þar sem hún skilar engum ábata og hefur verstu umhverfisáhrifin af meðhöndlunarleiðum úrgangs.
- Endurvinnsla heimilisúrgangs eykst. Jarðgerð er endurvinnsluaðferð, svo með hækkandi hlutfalli á jarðgerð hækkar endurvinnsluhlutfallið.
- Endurvinnslumarkmið Íslands á heimilisúrgangi er 55% fyrir árið 2025 og 60% árið 2030. Árangurinn af sérstakri söfnun lífúrgangs er stórt skref í rétta átt, en ljóst er að Ísland þarf að gera enn betur!
Með þessari þróun er Ísland á góðri leið með að ná markmiði sínu um að magn urðaðs heimilisúrgangs fyrir árið 2035 sé undir 10%.2
Íbúar landsins eiga stórt hrós skilið fyrir þátt sinn í þessum breytingum og rekstraraðilar sem sjá um söfnun og endurvinnslu úrgangsins.
Af hverju er endurvinnsluhlutfall heimilisúrgangs ekki hærra ef urðunarhlutfallið er bara um 10%?
Svarið við því er einfalt, hlutfall blandaðs heimilisúrgangs er ennþá of hátt. Blandaður heimilisúrgangur er ennþá rúmur helmingur af öllum heimilisúrgangi. Það þýðir að rúmur helmingur af öllum heimilisúrgangi er óendurvinnanlegur, en æskileg endastöð blandaðs heimilisúrgangs er orkuendurnýting. Orkuendurnýting er langtum betri meðhöndlun en urðun, en orkuendurnýting er ekki endurvinnsla3 og stuðlar því ekki að hærra endurvinnsluhlutfalli.
Hvernig getur Ísland náð sínum endurvinnslumarkmiðum?
Árangurinn af sérstakri söfnun lífúrgangs sýnir hve áhrifaríkt það er þegar magn blandaðs heimilisúrgangs lækkar. Svarið er því aftur einfalt, nota minna og flokka meira. Einstaklingar og rekstraraðilar geta tekið höndum saman, bæði með því að nota minna af vörum, nota umhverfisvænni vörur og nýta sér þá flokkunarmöguleika sem eru í boði. Með því að takmarka magnið sem er hent í blandaðan úrgang er stigið stórt skref fyrir umhverfið og endurvinnsluhlutfall Íslands.
Öll heimili landsins eru með innleitt flokkunarkerfi, en enn eru vinnustaðir og almenningsrými sem bjóða upp á takmarkaða flokkun. Vinnustaðir landsins eru hvattir til að skoða Allan hringinn til að bæta sitt flokkunarkerfi.
Til upprifjunar er hægt að flokka eftir þessum úrgangsflokkum:
- Pappír/pappi, plast og matarúrgangur við heimili
- Gler, Málmur, Textíll og drykkjarumbúðir við grenndargáma
- Raftæki, rafhlöður, rúmfrekur úrgangur, timbur, frauðplast, garðaúrgangur og flestallt annað við söfnunarstöðvar.
Ef betri umhverfisáhrif og möguleiki á að ná endurvinnslumarkmiðum er ekki næg hvatning, þá eru tunnurnar fyrir blandaðan heimilisúrgang langdýrustu tunnurnar til að hafa heima hjá sér í flestum sveitarfélögum.
Heildarmagn úrgangs 2024
Heildarmagn úrgangs á Íslandi árið 2024 voru 1,1 milljón tonn (jafngildir um það bil 60 Hallgrímskirkjum að þyngd), sem nemur 19% samdrátt frá árinu á undan. Skýrist það aðallega vegna mikilla breytinga á einum úrgangsflokki, jarðefnum. Magn jarðefna lækkaði úr 719 þúsund tonnum árið 2023 í 508 þúsund tonn árið 2024. Þetta magn getur flakkað mikið á milli ára, og stýrist aðallega af hve mikill jarðvegsúrgangur verður til vegna framkvæmda í mannvirkjageiranum. Við hverja framkvæmd þar sem þarf að grafa upp jarðveg, telst sá jarðvegur sem úrgangur. Jarðvegurinn er þó lang oftast nýttur aftur við landmótun, og fellur því undir endurnýtingaraðferðina fylling.
Heildarmagn úrgangs skiptist í heimilisúrgang og rekstrarúrgang. Rekstrarúrgangur skiptist síðan í iðnaðar- og rekstrarúrgang og úrgang frá mannvirkjagerð.
Árið 2024 skiptist hlutfall úrgangs í 19,7% heimilisúrgang og 80,3% rekstrarúrgang.
Þegar litið er til ráðstöfunar úrgangs árið 2024 má sjá að:
Staðan á ráðstöfunarmarkmiðum ákveðinna úrgangsflokka
Í töflunni að neðan má sjá stöðuna á ráðstöfunarmarkmiðum ákveðinna úrgangsflokka, en Íslandi ber skylda að uppfylla þessi markmið samkvæmt lögum.
Grænt – Núverandi markmið er uppfyllt og stefnir í að ný markmið munu nást.
Gult – Núverandi markmið er uppfyllt/nánast uppfyltt, en ekki víst að ný markmið munu nást.
Rautt – Núverandi markmið er ekki uppfyllt og ný markmið munu að öllum líkindum ekki nást.
Staðan á endurvinnslumarkmiðum fyrir ákveðna umbúðaúrgangsflokka er þó nokkuð góð, en þó ekki jafn góð og taflan að ofan gefur til kynna. Það skýrist af því að endurvinnsluhlutfallið fyrir a.m.k. pappírs- og pappaumbúðir og viðarumbúðir er of hátt, sem má rekja til vanmats á hversu mikið myndast af viðkomandi umbúðaúrgangi (nefnarinn við útreikning endurvinnsluhlutfalls). Verið er að vinna í leiðréttingu á endurvinnsluhlutfallinu fyrir þá umbúðaúrgangsflokka en óljóst er hvenær niðurstöður fást í þá athugun.
Mælaborð og gegnsæi gagna
Magntölur úrgangs, sem var fjallað um hér, var safnað af Umhverfis- og orkustofnun, og eru þær byggðar á réttustu gögnum hverju sinni fyrir magn og meðhöndlun úrgangs á Íslandi.
Skoða má ítarupplýsingar um magntölur úrgangs í eftirfarandi mælaborði:
Mælaborð | Úrgangur.is | Umhverfis- og orkustofnun
Ef þörf er á ákveðnum úrgangstölfræðiupplýsingum má hafa samband við úrgangsteymi Umhverfis- og orkustofnunar.
- Umbúðarúrgangur (málm-, gler-, pappírs- og pappa-, plast- og viðarumbúðir) –
Pappírs- og pappaúrgangur – Viðarúrgangur (annar en frá byggingar- og niðurrifsstarfsemi – Textílúrgangur – Ákveðinn raf- og rafeindatækjaúrgangur – Ákveðnar rafhlöður og rafgeymar – Matarúrgangur frá eldhúsum og verslunum – Garðaúrgangur – Blandaður heimilisúrgangur (þ.e. öll sorphirða og það sem hirt er af gámasvæði þar á meðal rúmfrekur úrgangur). ↩︎ - Reglugerð um meðhöndlun úrgangs nr. 803/2023) ↩︎
- Sjá Úrgangsþríhyrningurinn – þekktu hugtökin | Úrgangur.is | Umhverfis- og orkustofnun ↩︎
- Undirbúningur fyrir endurnotkun, jarðgerð, önnur endurvinnsla, fylling, orkuendurnýting og önnur endurnýting. ↩︎
- Urðun og brennsla án orkunýtingar ↩︎